Niezwykle oryginalne zjawisko w sztuce sakralnej i generalnie w Kościele katolickim stanowią kaplice czaszek. Zgodnie z ich nazwą, wyróżnia je fakt, że są zdobione za pomocą kości ludzkich, głównie czaszek. Poniżej przedstawiamy dwa przykłady tego typu miejsc kultu. Pierwszy z nich stanowi ossuarium w Kościele San Bernardino alle Ossa w Mediolanie, a drugi – kaplica w Czermnej.
Ossuarium w Kościele San Bernardino alle Ossa
Istnieją różnego rodzaju legendy na temat tego, jak powstało mediolańskie ossuarium (miejsce na kości), w którym czaszki – obok zdobień – pokrywają ściany niemal w całości. Według jednej z nich szczątki należały ofiar epidemii albo mieszkańców Mediolanu broniących się przed Gotami w VI wieku n.e. Inna legenda głosi, że były to kości chrześcijan prowadzonych przez świętego Ambrożego, którzy przegrali bitwę z arianami.
Prawda brzmi jednak, że ten oryginalny wystrój kaplicy powstał z powodów praktycznych. W średniowieczu na terenie dzisiejszego kościoła San Bernardino alle Ossa znajdowała się nekropolia. Sąsiadowała ona ze szpitalem Ospedale del Brolo, którego zmarli pacjenci byli na niej chowani. Jednakże w XIII wieku szczątki zmarłych przestały się mieścić na owym cmentarzu i zaczęto umieszczać je w istniejącej na nim już wówczas kaplicy cmentarnej. W XV wieku bracia Biczownicy wybudowali kościół, a następnie powstało nowe, kunsztownie udekorowane ossuarium. Części szkieletów uformowano w taki sposób, aby tworzyły one pewne przedstawienia, np. literę M (od Maryi) albo krzyże.
Kaplica czaszek w Czermnej
Również w Polsce, a dokładnie w Czermnej, znajduje się, położona obok kościoła świętego Bartłomieja, kaplica czaszek. Jest to jedyny przykład ozdobionej w tak sposób budowli w naszym kraju. Obiekt został wypełniony kośćmi w XVIII wieku przez czeskiego proboszcza Wacława Tomaszka. Istnieje teoria, że zainspirował go Kościół Czaszek w Kutnej Horze oraz rzymskie katakumby, a także znalezienie na terenie parafii w Czermnej szczątków ofiar zarazy oraz wojny trzydziestoletniej. W kaplicy zgromadzono aż trzy tysiące czaszek. Ponadto w zlokalizowanej pod nią krypcie złożono ich kolejne dwadzieścia jeden tysięcy.
