Sztuka cmentarna – określana również jako sztuka sepulkralna – rozwijała się już w średniowieczu, aczkolwiek jej największa świetność w Polsce przypadła na okres baroku, czyli od XVII do połowy XVIII wieku. W tym czasie w Rzeczypospolitej pojawił się obrządek pogrzebowy określany jako pompa funebris, słynący z bardzo wystawnych ceremonii. Jednym z jego elementów charakterystycznych były dekoracyjne katafalki, czyli rusztowania na trumnę, zwane po łacinie castrum doloris. Zgodnie z ideą pompa funebris, przed religijną częścią pochówku miała miejsce procesja. Brał w niej udział archmimus, czyli osoba ubrana w zbroję należącą do zmarłego. Miał on symbolizować jego obecność. Z pewnością bardzo oryginalnym zjawiskiem były również portrety trumienne. Warto też nadmienić, że Polskę przez wieki jej istnienia zamieszkiwało wiele narodów, które – jak np. Żydzi – pozostawiły po sobie swój trwały ślad także w sztuce cmentarnej.
Portrety trumienne
Portrety trumienne wykonywano zwykle na blasze cynowej. Malowano na nich podobizny szlachciców. Blachę pokrywano uprzednio sokiem z czosnku, dzięki czemu farba olejna dobrze się trzymała. Portrety wyróżniały się tym, że miały kształt boku trumny. W czasie uroczystości pogrzebowych obraz umieszczano bowiem właśnie na niej. Następnie wieszano go w świątyni, którą otaczał opieką zmarły.
Wiele osób uderza niezwykły realizm portretów. Dzięki niemu „przedłużano” życie zmarłym. Postacie na tego rodzaju malowidłach, jak możemy zaobserwować, patrzą na oglądającego i przeważnie są ubrane w bogaty, szlachecki strój, w którym je chowano. Pierwszym wizerunkiem, który powstał zgodnie z owym stylem, był portret króla Stefana Batorego.
Żydowska sztuka cmentarna
Jeśli chodzi o żydowską sztukę cmentarną, warto wspomnieć o jednym z jej najpiękniejszych przykładów – o wrocławskim Starym Cmentarzu Żydowskim. Początkowo na miejscach pochówku w owej nekropolii znajdowały się gęsto rozmieszczone, tradycyjne macewy. Następnie natomiast bogate żydowskie rodziny zaczęły stawiać swoje grobowce. Na cmentarzu dostrzec możemy wiele różnych motywów – od średniowiecznych, przez secesyjne, po modernistyczne.
